دویغوساللیغا قاپیلمادان دئمک اولارکی، آذربایجان، مشروطه حرکاتیندان باشلایاراق سون یوز ایلین ایچینده اشتراک ائتدییی بوتون مدنی، اجتماعی و انتئلئکتوال حرکتلرده اودوزوبدور. بو حرکت و انقلابلارین آراسیندا سونرادان اؤزونه بلا اولان بیر سیرا خوشاگلمز آخینلارا دا ایستی مناسبت گؤسترمیشدیر. مثلا تاریخی فاکتلار گؤستریرکی، رضاشاهین حاکمیته گلمهسینی ان چوخ آذربایجانلیلار دستکلهدی. اونون وعد ائتدییی «جمهوریته» ایناندیلار. آذربایجانلیلار طرفیندن آلمانیادا چاپ اولونان «ایرانشهر» درگیسینین ایرانچی آیدینلاریندان توتموش تبریز بازار آداملارینا قدر گئنیش بیر سوسیال طبقه اونو مدافعه ائتمیشدیر. حتتا قاجار شاهی احمدشاهین ۱۳۰۲-جی ایلده آوروپادان ایرانا قاییتماسینا مانع اولماق اوچون تبریز تاجیرلری رضاخانا (او زامان باش ناظر ایدی) مکتوب یازمیشدیلار.
رضاشاهی دستکلهین آذربایجان سونوندا اودوزدو. چونکی، او، ایلک ضربهنی ائله همین تبریز بازارینا ووراراق اورانی خارابالیغا چئویردی. مدنی و اقتصادی ایستروکتورو داغیتدی. یوخاریدا آدی کئچن درگی، «جمهوریت»ین قورولماسینی آرد-آردا اعلانلارلا سئوینجله قارشیلایاراق، بو یولدا دریدن-قابیقدان چیخدی.
میرزه علی معجز شبسترلی کیمی آچیقفیکیرلی بیر ضیالی شاعر ده رضاشاهین جمهوریتینه ایناناراق اونو «جمهوریت» شعرینده آلقیشلاییر. البته، بو شعرینده اوزاقگؤرنلییی ایله بو جمهوریتین اوغورسوزلوغونو اؤنجهدن سئزمیشدی:
قبله عالملره یوز یول «بلی قوربان» دئدیک،
بیر زامان دا «هن» دئیک آغای جمهوریته.
آنجاق ائله او زامانلار دا بونا شوبهه ائدیر:
پهلویزاده چیخیب تاختا، دئییرلر، دئیهسن،
او قویوب باشینا تاج قَجَری، من نئیلیم؟
گؤزو، قاشی، بدنی، هر یئری بنزیر شاهه،
آزیمیش مدرکی، یوخموش هنری، من نئیلیم؟
(معجز دیوانی، ۲۰۰۶: ج۱، ص۲۲۲)
بو شعرینده طنز دیلی ایله رضاشاهین تاختا چیخماسینی، باشینا قویدوغو تاجی – تاج قجری، قاجارلارین شاهلیق تاجینی- لاغا قویور. اونون بو ایشیندن «جمهوریت» قوخوسو گلمهدیینی ائله همین آندا حیس ائدیر معجز. بئلهجه، او، بو پارادوکسو اؤز شعرینده گؤستریر: «گؤزو، قاشی، بدنی، هر یئری بنزیر شاهه» ایفادهسی ایله رضاشاه و قاجار شاهلاری آراسینداکی فرقسیزلییی وورغولاییر، یعنی خالقین اینامینی یانلیش استقامته یؤنلتدیینی گؤستریر.
آذربایجانین بوتون بو حرکتلرینین اوغورسوزلوقلارینین آرخاسیندا اساس بیر سبب دایانیر: آذربایجانلیلارین «وطن» آنلاییشی غیرمعینلییی (مبهملییی).
آذربایجان تورکلری چوخ زامان خاریجی لیدئرلری و یا ایدئولوگییالاری اؤز وطنلری اولاراق قبول ائتدیلر، اصل ملّی ماراقلارا اؤنم وئرمهدیلر. یعنی بوتون بو حرکت و جریانلاردا عمومیتله آذربایجان تورکو هارانی اؤزونه «وطن» بیلیردی؟ آرا وئرمهدن جاواب وئریرم: ان دانیلماز فاکت بودور کی، بوتون بو انقلابلاردا اونلار «آذربایجان» آدلی معین بیر مکانی اؤز «وطنی» اولاراق قبول ائتمهمیش، یاد و یا موقتی لیدئرلرین ایدئیالارینا باغلیلیق گؤسترمیشدیر. اگر آذربایجانی وطن بیلسهیدیلر، یاد اولان رضاخانی دستکلهمکدنسه، اوندان اوچ ایل اوّل، دوغما اولان خیابانینین دئموکراتیک آدلاندیردیغی حکومتینی دستکلهمکده جیددیت و عزمله داوراناردیلار. بو، بیر ملّتین اؤز گلهجهیینی دوغرو پلانلاماماسینین و اوغورسوزلوغا محکوم اولماسینین اساس سببی کیمی چیخیش ائدیر. ملّت اؤز وطنینی تانیمادیقدا، هم اجتماعی، هم مدنی، هم ده سیاسی قرارلار یانلیش استقامته یؤنهلیر.
بو جریانلارین آذربایجان خئیرینه یؤنلمهدییندن بیز بؤیوک بیر آنلاییشین، تورکلرین دئدییی کیمی «کایب اولدوغونو»، (ایتیریلدیینی) گؤروروک: «وطن».
«تورکم، آذربایجانلییام، کؤکوم تورکدور، اجدادیم تورکدور… آنجاق وطنیمی هر شئیدن چوخ سئویرم» دئیه بیر آنلاییش بیزده وار. بو ایفادهنین ایلک بؤلوموندهکی سؤزلر هئچ کسی قیجیقلاندیرمیر. قیجیق دوغوران مقام «آنجاق» سؤزوندن سونرا باشلاییر. هر بیر تورک اوچون کیملیینی معین ائدن مسئله بو آندان سونراکیدیر. او، «آنجاق وطنیمی سئویرم» آنلاییشیندا اولان «وطن»، جوملهنین ایلک بؤلومونده غرورلا آدینی چکدییی «آذربایجان» دئییل. مقصدی آذربایجان اولسایدی، داها «آنجاق» سؤزونه احتیاج یوخ ایدی. «آنجاق» سؤزو، اونون اوچون باشقا بیر «وطن» آنلاییشینی، باشقا بیر مکان اولدوغونو وورغولاییر. دئمهلی، بیز هر زامان «وطن» اولمایان یئرلری اؤزوموزه دوغما «وطن» حساب ائتدییمیز اوچون اودوزموشوق.
وطنینی تانیمایان ملتی هر جور تحقیر ائتمک اولار. نئجه کی، واختیله رضاشاهین آذربایجان والیسی اولان عبدالله مستوفی دئییردی: «یونجایلا مشروطهنی قوران ملت، بو گون ده اوت-آلاق یئییب ایرانی آباد ائدر».
اونون آذربایجان ملتینه وئردییی بو صفت، اصلینده گئرچکلییه اویغون ایدی. او، بو ملتین اجتماعی-روحی دوشونجه و دویغوسونو یاخشی آنالیز ائتمیشدی. آذربایجان اؤز ارادهسی ایله مشروطهنی قوردو، رضاخانی اؤزو گتیریب اونون شووینیست اجتماعی-مدنی سیاستلرینی داخیلینده حیاتا کئچیردی. اونون دیلی ایله تورک اولدوغو کیملیینی تحقیر ائتمهیه، اؤزونو «تورک» آدی آلتیندا آلچالتماغا باشلادی. کؤکونو داناراق، بو یالانلارا دا ایناندیردی. بیزی تورک اولدوغوموز اوچون اوتاندیردیلار. بیز ده اؤزوموزه «تورک» دئینده اوتانماغا باشلادیق. دوغما دیل و تاریخیمیزه قارشی ساختا و یئنی بیر دیل یاراداراق بیزی بیزدن ائتدیلر. بو گون ده بیزه «تورک سوروسو=گَلّه ترک» دئینده همان یوخاریدا دئدیکلریمیزی داها آچیق ایفاده ائدیرلر.
قوزئی آذربایجاندا دا بیر زامانلار بونون باشقا بیر فورماسی یاشانمیشدیر. اورادا بیرینجی دونیا ساواشیندان اؤنجه باشلانان میللتچیلیک و آذربایجانچیلیق دالغاسی نتیجهسینده یارانان ملی شعور، ساواشدان سونرا اؤز تأثیرینی ایتیردی. داها دوغروسو، آذربایجاندا باشلانان ملی کیملیکلی شعورون یئرینی روسپرستلیک آلاراق، روس اراضی بوتؤولویونو قوروماق دوشونجهسی آلدی. آنجاق اونلارین «وطن» آنلاییشی کوتلهوی شعوردان سیلینمهدی. روس حاکمیتی آلتیندا کوتلهوی شعور دییشسه ده، خالقین اؤزونو آذربایجان وطنی ایله باغلاماق آرزوسو تام سؤنمهمیشدیر. بو اؤزونو درک مسئلهسی سونرالار بهرهسینی ده وئردی.
بونون بنزرینی گونئی آذربایجاندا مشروطه انقلابیندا گؤروروک. او دؤورده گونئی تورکلری، روسلاردان چکینمک و ایراندا یاشایان بوتون خالقلاری آزادلیغا چاغیرماق مقصدی ایله مشروطه انقلابی چرچیوهسینده ایران اراضی بوتؤولویونو قوروماغا چالیشدیلار. آذربایجاندان ستارخان و باقرخانین، باشقا بؤلگهلردن (مثلاً، گیلان و بختیاریلردن) تهرانا دوغرو حرکتلرینی ده بو معنادا دَیرلندیرمک مومکوندور. ستارخان و باقرخان کیمی حربی لیدئرلرین تهران استقامتینده حرکتلری، ایران اراضی بوتؤولویونو قوروماق مقصدی ایله یئرلی تورکلرین ملّی آزادلیق آرزولارینی تام احاطه ائتمیردی. اونلار تهرانی قوروماقلا هم ده ایران اراضی بوتؤولویونو قوروماقدا اورتاق مقصده چاتمیشدیلار. «وطن» آنلاییشی داها چوخ «ایران دولتچیلییی» چرچیوهسینده فورمالاشمیشدیر. نتیجهده، گونئی آذربایجان تورکو کیملییی، دیل و مدنیتی باخیمیندان ضربه آلمیش و ایتمیشدیر.
آلمان نازیسمینه قارشی ساواش فاکتورو، قوزئیده وطنپرورلیک آنلاییشینی روس وطنپرورلییی نامینه، گونئی آذربایجاندا ایسه خالقلارین آزادلیغی ایدئیاسی نامینه ایران وطنپرورلییی ایله عوض ائتدی. آذربایجان وطنپرورلییی اورادا روسلارا صادقلیک، بورادا ایسه ایران دولتچیلیینه صادقلیک شکلینده ایفاده اولونماغا باشلادی. بو ایکی یاناشما آراسیندا اینجه بیر فرق وار ایدی. قوزئیده آذربایجان وطنپرورلییی -آذربایجانی اؤزونه وطن سایماق- روس حاکمیتینی تمثیل ائدن یئرلی اقتدارلا اوزلاشماسا دا، کوتله شعوروندان هئچ زامان سیلینمهدی. آنجاق سون یوز ایلده گونئی آذربایجان تورکو، تورک اولاراق محو اولدو. بو گون ده پارام-پارچا اولموش کیملییی ایله محو اولماغا داوام ائدیر.
بو تاریخ و تجروبه گؤستریرکی، آذربایجان خالقینین تاریخ بویو یاشادیغی سیاسی و اجتماعی اوغورسوزلوقلارین کؤکونده وطن آنلاییشینین غیرمعینلییی و ملّی کیملیین یئترینجه قورونماماسی دورور. وطنینی تانیمایان بیر ملّت اوچون خاریجی و داخیلی تأثیرلر، یانلیش لیدئر سئچیمی و مدنی یؤنلندیرمهلره دایمی فلاکت گتیریر.
آذربایجان خالقینین «کایب اولان» وطنی یالنیز فیزیکی بیر مکان دئییل، هم ده تاریخی شعور، ملّی کیملیک و ملّی ارادهنین تظاهرودور. ملّتین اوغورو و گلهجهیی اوچون یالنیز تاریخی و مدنی میراثی قوروماق کیفایت دئییل؛ عینی زاماندا، وطن آنلاییشینین، ملّی شعورون و ارادهنین دوزگون فورمالاشدیریلماسی واجیبدیر. ملّت اؤز وطنینی تانیمالی، اونو یالنیز جغرافی مکان اولاراق دئییل، هم ده مدنی و معنوی بیر واحید اولاراق قبول ائتمهلیدیر. آذربایجان خالقی اؤز ملّی ماراقلارینی، ایدئیالارینی و وطن آنلاییشینی معین ائتمهدن اوغورلو سیاسی و مدنی انکشاف الده ائده بیلمز.
