کارل مارکس وفئرئدریک ائنگئلس «کومونیست مانیفئستینده» (۲۰۰۳) بورژوازییانی مدرن دونیانین داشییجی صینفی کیمی خاراکتئریزه ائدیر. بورژوازییا صینفی مدرنلیگین اساس تاریخی سوبیئکتیدیر. او، توپلومون تاریخی گلیشمهسینده کاپیتالیزمه آپاران اجتماعی-اقتصادی بیر مرحلهدیر و استحصال و مولکیت اوزرینده قورولور. بو مرحله یالنیز اقتصادی دَییشیکلیکلری دئییل، هم ده اجتماعی مناسبتلری، انسان مناسبتلرینی و مدنی دَیرلری فورمالاشدیریر. بورژوا صینفی، اورهتیم واسطهلرینین و مولکیتین اساس صاحبلری کیمی، هم فردی، هم ده کوللئکتیو سوییهده استثمار و اجتماعی عدالتسیزلیین تملینی قویور. دئمهلی، بورژوا مرحلهسی آزادلیق و عدالت آنلاییشلارینی یئنیدن دَیرلندیرمهیی طلب ائدیر. کاپیتالیست مناسبتلر انسان مناسبتلرینی محدودلاشدیریر و اجتماعی شعورو معین درجهده «محصولا» چئوریلمیش بیر فورما ایچینده محدودلاشدیریر. انسان یالنیز اقتصادی وارلیق کیمی گؤرولنده، داخیلی صمیمیتی، آزاد دوشونجه و اخلاقی ایلکهلری ضعیفلهییر.
بورژوا مرحلهسی، امک و ثروت بؤلگوسونده فرقلیلیکلری آرتیریر. بورادا اساس پروبلئم استثماردیر: ایشچی صینفی بورژوا طرفیندن داها چوخ دَیَر یاراتماق اوچون استفاده اولونور، اما الده ائتدییی محصولون دَیری اونون اؤزونه قاییتمیر. بونو، مارکسیست دوشونجه دئییر بیزه. او، بورژوازییانی یالنیز استثمارچی صینیف کیمی دئییل، عینی زاماندا، فئودالیزمی داغیدان، عنعنهنی پارچالایان، دونیانی راسیونال، اؤلچوله بیلن و اداره ائدیله بیلن حالا گتیرن تاریخی گوج کیمی تصویر ائدیر.
بو معنادا بورژوازییا مدرنلیگین هم یارادیجیسی، هم ده اونون ضدیتلرینین اؤزهییدیر. بعضیلری بورژوا صینفینی مدرنیتهنین علیهینه گؤسترسه ده، مارکس اونو مدرنیزمین اساس آپاریجی صینفی کیمی قئید ائدیر. آنجاق عینی زاماندا او، بورژوازییانین یاراتدیغی کاپیتالیزمی ده سرت تنقید ائدیر، بورژوازییا هم آزادلیق یارادیر، هم ده یئنی آسیلیلیقلار. آنجاق اونون مدرنلشدیریجی رولونو انکار ائتمهییر. بورژوازییاسیز مدرنلیک مومکون دئییل.
آوروپادا تئکنولوگییانین انکشافی (فابریک، ماشینلاشما) یئنی بیر سوسیال رئاللیق یاراتدی. بو رئاللیق، کندلی-فئودال مناسبتلرینی داغیتدی، استحصالی مرکزلشدیردی، سرمایه ییغیمی و بازار مناسبتلرینی نورمایا چئویردی. آوروپادا آیدینلانما سادهجه ایدئیالارین دَییشمهسی دئییل، استحصال مناسبتلرینین، تئکنولوگییانین و صینفی قورولوشون کؤکلو ترانسفورماسییاسی ایدی. بونون مرکزینده ایسه، بورژوازییا صینفی دایانیردی. آوروپادا مدرنلشمهنی حیاتا کئچیرن اساس گوج بورژوازی ایدی؛ بو صینیف تکجه اقتصادی گوج دئییلدی؛ او، مستقل سوسیال سوبیئکت (سوژه) کیمی چیخیش ائدیردی. اونلار کلیسا سیستئمینی کنارا قویدولار و و اونو اؤز ایشلرینه قاریشماسینا امکان وئرمهدیلر. کلیسا تورپاق، بیلیک و مشروعلوق اوزرینده اویونبازلیقلا مشغول ایدی؛ بورژوازییا ایسه تیجارت، شهر حیاتی و سرمایه دؤورییهسی ایله بو اویونبارلیغی سیندیردی. نتیجهده دین اجتماعی-سیاسی ساحهدن یاواش-یاواش سیخیشدیریلدی و مدرن دولت اوچون سئکولار ساحه یاراندی.
شرق اؤلکهلرینده ایسه، بورژوازییا هئچ واخت بو جور مستقل سوبیئکته چئوریله بیلمهدی. مثلا، مدرنیتهنین ایرانا گئجیکمهسینی یالنیز «تکنولوژیک» یا «فکری» گئری قالماقلا آچیقلاماق یئترلی دئییل؛ بو گئجیکمهنین اساس سببلریندن بیری، آوروپادان فرقلی اولاراق، ایراندا بورژوازینین تاریخی اولاراق ضعیف، یاریمستقل، دولت و دین قوروملارینا باغلی فورمالاشماسیدیر. ایراندا، قاجارلار دؤورونده بورژوازییا یارانیر، اما آوروپادا اولدوغو کیمی دینی قورومون قارشیسینا چیخماق یئرینه، اونونلا اویوملاشما و بیرلشمه یولونو توتدو. بئلهلیکله، ایکی فرقلی قوروم (دینی و اقتصادی) اصلینده عینی سوسیال رول اویناییردیلار. حالبوکی آوروپادا اونلار ضدیتلی قوهلر ایدی. بونون تاریخی سببلری واردیر: ایراندا روحانیلر یالنیز دینی مرجع دئییل، هم ده حقوقی، اجتماعی و حتی اقتصادی گوجه صاحب ایدیلر. بازار ایله روحانیت آراسیندا یارانمیش بیرلیک، بورژوازینین مستقل بیر طبقهیه چئوریلمهسینی انگللهدی. بئلهلیکله، دینی قوروم ایله اقتصادی قوروم اصلینده فرقلی آدلار آلتیندا عینی اجتماعی روللاری اویناییردی: هر ایکیسی توپلوم اوزرینه نظارتی، انضباطی و ایدئولوژیک بیر گوجه چئوریلمیشدی.
ایرانین بورژوازی تاریخینی نظره آلساق، شاه عباس صفوی دؤورو استثنا بیر مرحله کیمی اورتایا چیخیر. او، ایران تاریخینده بورژوازینین نسبی مستقللییینی گؤره بیلدییمیز نادر دؤورلردن بیرینی تمثیل ائدیر. شاه عباس اوچون بورژوازییا ایدئولوژی یوخ، فونکسیونال اؤنم داشییردی. او، اقتصادی فعالیتی دین، ائتنیک منسوبیت و یا مذهبله اؤلچموردو؛ اساس مسئله دؤولته فایدا ایدی. بو باخیمدان شاه عباسی کلاسیک معنادا «سئکولار حکمدار» آدلاندیرماق چتین اولسا دا، اونون سیاستی سئکولار نتیجهلر دوغوردو. اونون بو سیاستی، بورژوازینین گتیردییی اقتصادی گلیرلر حسابینا اؤلکهنین اقتصادی و سیاسی دایاقلارینی محکملندیریردی. آلت قوروملاری محکملندیرن بورژوازینین دینی باخیشینا، ایناندیغی دینی اینانجلارینا و ملیّتلرینه اؤنم وئرمیردی. اونون اقتصادی فعالیتینین اساس بؤلومونو ایسه ائرمنیلر، گورجولر و یهودیلر تشکیل ائدیردیلر.
آوروپالی سیاح تاوئرنیه شاه عباس دؤورونده ایرانا سیاحت ائدرکن ایکی گروهدان سؤز ائدیر کی شاه عباس اونلاردان فرقلی-فرقلی استفادهلر ائدیر. بیری خریستیان اولان «کاپوسئن»لردیر. شاه عباس کاپوسئنلری (خریستیان) اوّلجه باغلاریندا یئرلشدیرمک ایستهسه ده، اونلارین یالنیز صدقه ایله دولاندیقلارینی اؤیرندیکده اونلاری شهرلردن اوزاقلاشدیریر. بو، دینی و سوسیال نظارت ایستراتئگییاسی ایدی. چونکی شاه عباس اوچون بورژوازینین اؤنملی اولان یئگانه جهتی، اقتصادی فایدا و دولته خدمت ائتمک ایدی. کاپوسئنلر ایسه، دیلنچی وضعیتده ایدیلر.
ایکینجی گروه ائرمنیلر ایسه تجارت و اقتصادی قوروجولوقدا فایدالی اولدوقلاری اوچون اونلاری اصفهانین ان یاخشی یئرلرینده یئرلشدیریر. بو بؤلگه «جلفا» آدلانیر(تاوئرنییه، ص ۷۲ و…). بو، اونلارین تیجارت باجاریقلاریندان فایدالانماق و قازانجلاریندان وئرگی توپلاما امکانلارینی آرتیرماق مقصدینی داشییردی.
شاه عباس آوروپا ایله تجارت علاقهسی قورماق ایستهیرکن اوّلجه یئرلی مسلمان تاجیرلری گؤندریر، آنجاق اونلار امتعهنی خوشاگلمز (اساسا آوروپادا آروادبازلیق یولوندا) شکیلده تقدیم ائتدیکلری اوچون اوغورسوز اولورلار. نتیجهده ائرمنی تاجیرلریندن استفاده ائدیر. بو ایستراتئگییا اقتصادی اوغور قازانیر (ص.۷۹). بو، پراگماتیک سیاست نمونهسیدیر: دؤولت مقصدینه چاتماق اوچون دینی و ائتنیک منسوبیتی اساس گؤتورمهدن اقتصادیاتی تمل توتور. بورادا شاه عباسین سیاستینده ائتنیک و دینی پلورئالیزم ائلئمئنتلری واردیر؛ فرقلی قروپلاری اؤز فونکسییالارینا گؤره یئرلشدیرمکله هم اقتصادی، هم ده اجتماعی ثابتلیک یاراتماغا و اونلاری ایران دولت سیستئمینه اینتئقراسییا (ادغام) ائتمهیه چالیشیردی.
شاه عباس ایرقیندن آسیلی اولمایاراق، اؤلکهیه فایدا گتیرن هر کسه دستک اولوردو. او، بیر نوع «پراگماتیک سکولاریسم» سیاستی یورودوردو: دینی تعلق اولمایان، اما اقتصادی اولاراق فعال و تأثیرلی گروهلارا گئنیش میدان آچدی. بو، ایران تاریخینده نادر گؤرونن بیر دوشونجهدیر و آوروپا مدرنلشمهسینین بعضی عنصرلرینه یاخینلاشان بیر دؤولت عقلینی گؤستریر. منجه بورادا شاه عباسین ان رادیکال آددیمی بورژوازییانی گوجلندیرمهسی یوخ، دینی صینفین اقتصادی دایاقلارینی قوروتماسی ایدی.
فایدا گتیرمهین، صدقه ایله گونلرینی کئچیرن خریستیان کاپوسئنلرله یاناشی، شاه عباسین صوفی و طریقت قورولوشلارینا قارشی سیاستی ده چوخ استراتئژیک ایدی. آتالارینین صوفی کؤکلرینه باخمایاراق، او، فایدا گتیرمهین دینی قوروملاری و طریقتلرین رولونو ضعیفلتدی. آوروپالی سیاحلارین یازدیقلارینا گؤره، صوفی و درویشلر آرتیق مستقل سوسیال گوج دئییلدی؛ اونلار سارایین نظارتی آلتیندا، سیمبولیک و مراسیم خاراکتئرلی روللارلا کیفایتلهنیر و یالنیز شاهین رسمی تدبیرلرینده جزوی معاش قارشیلیغیندا گؤرونوردولر. شاهعباس اونلاری ائله بیر مفلیس حالا سالمیشدیکی آرتیق اونلار کئچمیشده اولان شأنیندن اوزاقلاشاراق یالنیز دیلنچی رولونو اویناییردیلار. ماراقلیدیر بو درویشلرین باشی او قدر گوندهلیک معاشا قاریشیرکی آرتیق «خانقاه» آدلی فایدا گتیرمهین یئرلرین ده قاپیسی باغلی قالیر. صوفیلیک اجتماعی اعتبارینی ایتیریر. بو سیاست نتیجهسینده، صوفیلر توپلومدا «پیر» و «روحانی مرجع» کیمی دئییل، «مزاحیم»، «ییغینتی» و حتی «ایشه یاراماز» گروه کیمی گؤرونمهیه باشلادی. خالق آراسیندا دا نفوذدان دوشدولر.
بئلهلیکله دئمک اولارکی شاهعباس بورژوازییه اؤنم وئرمه سیاستی ایله ایکی اساس طبقهنی ضعیفلتدی:
روحانیلر، صوفیلر.
اونلار دینی ایشلره محدودلانیر، اقتصادی و سیاسی نفوذلاری آزالیر؛ بورژوازی ایسه دونیویلشمهنی، عملی عقلی و ماددی فایدا اصلینی اؤن پلانا چکیردی و شاه عباس دا بونون طرفداری ایدی. اما بو سیاست فردی بیر ارادهنین نتیجهسی اولدوغو اوچون سیستملشمهدی؛ منیم فیکریمجه سبب بودور: بو پروسئس نظری اوصولا اساسلانمادان شخصی ارادهیه باغلی ایدی. آوروپادا بورژوازییا آراشدیرما مرکزینه چئوریلن اؤز نظری اوجاقلارینی و اینستیتوتلارینی یاراتدی (پارلامئنت، حقوق، شهر مختاریتی). ایراندا ایسه بورژوازییا شاهین حمایهسینده وار اولدو. شاه گئتدی، قورولوش چؤکدو. بونا گؤره ده شاه عباس مدرنلیگین باشلانغیجی یوخ، قاچیریلمیش بیر امکان کیمی تاریخده قالدی. اوندان سونرا، ایراندا بورژوازی یئنه دینی قورومون سایهسینه قالدی و مدرنلشمه تاریخی بیر فرصت اولاراق قاچیریلدی.
قاجار دؤورونده فورمالاشماغا باشلایان تیجارت بورژوازییاسی، آوروپاداکی کیمی دینی قوروملا قارشیدورمایا گیرمک عوضینه، اونونلا اتفاقا گیردی. بو دؤورده تیجارت صینفی دینی مشروعلوق اولمادان یاشایا بیلمیردی. بازار، وقف، شریعت حقوقو و روحانیلرین سوسیال نظارتی بیر سیستئم حالیندا ایدی. بورژوازییا اوچون روحانی صینفی ایله توققوشماق اؤزونو انکار ائتمک دئمک ایدی. بورادا اساس فرق اورتایا چیخیر: آوروپادا کلیسا ایله بورژوازییا رقیب، ایراندا ایسه روحانی صینفی ایله بورژوازییا فونکسیونال طرفداش ایدی. بو طرفداشلیق مدرنلیگین اساس شرطی اولان نظری-تدقیقی آیریشمانی مومکونسوز ائتدی. بورادا چوخ اؤنملی بیر نقطه وار:
ایراندا دینی و اقتصادی قوروملار فرقلی آدلار داشیسا دا، عینی سوسیال رولو اویناییردی: نورمانی قوروماق، دَییشیمی یاواشلاتماق و حاکمیتی مشروعلاشدیرماق. آوروپادا ایسه، بو ایکی قوروم بیری-بیرینی نئیتراللاشدیریردی. بو قورولوش فرقی، مدرنلیین گئجیکمهسینی ایضاح ائدن اساس عامللردندیر. منجه بورادا تکجه بورژوازییانین «ضعیفلییی» دئییل، روحانی صینفینین گوجلو اجتماعی هئگئمونلوغو دا حل ائدیجی رول اوینادی. یعنی پروبلئم یالنیز بورژوازییانین اؤزونده یوخ، اونو اودان و نئیتراللاشدیران دینی ساحهنین گئنیشلیینده ایدی.
آذربایجان ایسه، قیسا مدتده بورژوازینی حاجی زینالعابدین تاغییئو کیمی انسانلاردا اؤزونو تاپیر. ائله بو دؤورده ده بیز مدرنیتهنین نسبی نتیجهلرینی هم انسانلارین یاشامیندا، هم ده اینتئلئکتووال توپلومدا، هم ده سیاسی قورولوشون و یئنی دؤلت تأسیسینده گؤروروک. بورژوازییانین فورمالاشماسی اوچون اوچ اساس شرط لازیمدیر:
۱. مستقل اقتصادی فعالیت
۲. اؤزل مولکیتین حقوقی تأمیناتی
۳. بازار مناسبتلرینین داواملیلیغی
بونلارین هر اوچونو آذربایجان توپلومو سؤزونو ائتدییمیز قیسا مدتلی بورژوا دؤورونده تجربه ائدیر. کلاسیک اوصول حتتا آیدینلار آراسیندا دا تنقید اولونماغا باشلاییردی. مثلاً، میرزه فتحعلی آخوندزاده «سرگذشت مرد خسیس» اثرینده، بورژوا صینفینین یارانماسینا دقت چکیر. اونون «حاجی قارا» اوبرازی ایله بورژوا صینفینی نظرده توتماسی احتمالی وار. شرق دوشونجهسی ایسه، اونو(حاجی قارا) «خسیس» کیمی دامغالاییر. آخوندزادهنین حاجی قارا اوبرازی بو پروبلئمین ادبی تجسّمودور. بو اوبراز، پوتئنسیال بورژوازییا فیقورو اولا بیلردی. آوروپا دوشونجهسینده بو اوبراز «راسیونال کاپیتالیست» کیمی اوخونا بیلر، اما یئرلی و شرق دوشونجه سیستئمینده «خسیس»، «معنویاتسیز»، «آلچاق» کیمی دامغالانیر. دئمهلی «حاجی قارا» اوبرازی، صینفی موقعین یانلیش اوخونوشودور. بیزده اولان مدرنلیگین پارادوکسودور: مدرن سوبیئکت یارانماق ایستهینده مدنی سیستئم اونو اخلاقی ساپما کیمی رد ائدیر. بورادا دقّتچکن مقام بودور: آوروپا دوشونجهسینده بورژوازییانین قناعتجیللییی سرمایه ییغیمینین راسیونال فورماسیدیر؛ شرق دوشونجهسینده ایسه، بو داورانیش معنوی چاتیشمازلیق کیمی قاورانیلیر. بو فرق گؤستریر کی، پروبلئم تکجه اقتصادی دئییل، هم ده مدنی قورولوشدادیر. باشقا سؤزله، ماکس وئبئرچی باخیشلا یاناشساق، کاپیتالیزمین انکشافی، مدنی و اخلاقی فاکتورلارلا علاقهلیدیر. بورژوازییا صینفی تنقید اولونور، اما اونون تاریخی گؤرهوی آنلاشیلمیر. آذربایجان مدرنلییی یئیین، آردیجیل و داخیلی ضرورتدن دوغان پروسئس اولمادی. او، یا ایدئولوژی لایحه، یا دولت تشبثو، یا دا مدنی کوپیالاما شکلینده یاشاندی.
آذربایجان تاریخینده، اقتصادی حیات داها چوخ فئودال مناسبتلر، دولت مرکزلی ادارهچیلیک، سونرادان ایسه کولونیال و یاری-کولونیال قورولوشلار چرچیوهسینده فورمالاشدی. بو سببدن بورژوازییا صینفی فورمالاشمادی و تاریخی سوبیئکته چئوریله بیلمهدی. او، نه تئکنولوگییانی اداره ائتدی، نه ایدئولوژی هئگئمونلوق قوردو، نه ده مدرن حیات طرزینی نورمایا چئویردی.
آذربایجان آیدینلانماسینی آوروپا آیدینلانماسیندان فرقلندیرن اساس مسئلهلردن بیری، کارل مارکسین دئدییی «بورژوا» صینفینین آذربایجاندا تاریخی و قورولوش باخیمدان فورمالاشماماسیدیر. آوروپادا آیدینلانما تئکنولوگییانین ایرهلیلمهسینه و بونون دوغوردوغو سوسیال ناراحاتلیقلارا سبب اولدو. تئکنولوژی، بورژوا صینفینی اؤز ایچینده یاراتدی. هر شئیی تکیللشدیرمک (انحصارچی) ایستهدی و بو دا بورژوا صینفینین فورمالاشماسینا شرایط یاراتدی. بیزده ایسه، بورژوازییا صینفینین اولماماسی بو پروسئسی داشییجیسیز مدرنلییه چئویردی. مدرنلیک وار ایدی، اما اونو آپاران صینیف یوخ ایدی. تئکنولوگییا گتیریلدی، اما اونو سوسیال منطیقه چئویرن قورولوش فورمالاشمادی. بو مدرنیته داغینیق و قورولوش بوشلوغون کؤکونده دایانیر. بو باخیمدان آذربایجان آیدینلانماسینین اساس پروبلئمی ایدئیا یوخسوللوغو دئییل، تاریخی-سوبیئکتیو بوشلوقدور. مدرنلیگی یاشایان صینیف اولمادیقجا، مدرنلیک مونتاژ اولونموش، یاریمچیق و ضدیتلی قالماغا محکومدور. بو سببدن مدرنلیک بیزده تجروبه دئییل، داها چوخ ادبی و ایدئولوژی سؤیلم (دیسکورس) اولاراق قالیر. آذربایجان آیدینلانماسیندا ایدئیا وار، صینیف یوخدور. ایدئیا (آخوندزاده، زردابی، میرزه جلیل) باخیمیندان گوجلودور:
راسیونال دوشونجه، دین تنقیدی، معاریفچیلیک، دونیویلیک (لائیکلیک).
اما بو ایدئیالاری اجتماعی حیاتا داشییاجاق بورژوازییا صینفی فورمالاشمیر. مدرنلیک: یازیدا وار، مطبوعاتدا وار، ایدئولوگییادا وار، اما گوندهلیک حیاتدا یوخدور.
میرزه جلیل آذربایجان آیدینلانماسینین ان کسکین تنقیدچی فیقورودور. اونون اثرلرینده پروبلئم فردلرین نادانلیغی یوخ، جهالتین نورمایا چئوریلمیش سوسیال سیستئم اولماسیدیر. اؤلولر پیئسینده کئفلی اسکندر مدرن عاغلین سسینی تمثیل ائتسه ده، او، توپلوما تأثیر ائده بیلمیر. چونکی بو ایدئیانی داشییاجاق سوسیال صینیف، یعنی بورژوازییا موجود دئییل. اونون رئالیزمی بیزه گؤستریر کی، مدرن دوشونجه تکباشینا تاریخی دییشه بیلمیر. او، اجتماعی قورولوشدان محروم قالاندا ایرونیک، تنقیدی و کنار بیر موقعده دونوب قالیر. بو، داشییجیسیز آیدینلانمانین کلاسیک ادبی ایفادهسیدیر.
بورژوازییانین یوخلوغوندا ساتیرا سیلاحا چئوریلیر. میرزه علیاکبر صابیر، میرزهعلی معجز شبسترینین ساتیراسی بیرباشا سوسیال قورولوشلارا یؤنلمیشدیر. معجز توپلومون بوتون طبقهلرینی تنقید ائدیر، اما دقّتچکن مقام بودورکی، اونون هدفینده مدرنلشدیریجی صینیف یوخدور. اونون دونیاسیندا یا کؤهنه فئودال تفکرو وار، یا دا اونا بنزهمهیه چالیشان، آنجاق ماهیتجه عینی قالان «یاریمچیق یئنی» تیپلر. معجزون ساتیراسی بورژوازییانین یوخلوغوندا بوشلوغا آتیلان قیشقیریق کیمیدیر. او، مدرن حیاتین اخلاقی و اقتصادی اساسلارینی طلب ائدیر، اما بو طلبی قارشیلایاجاق سوسیال سوبیئکت یوخدور. بونا گؤره ده اونون شعری اومیدلی پروقرامدان چوخ، مدنی اعتراض کیمی سسلنیر.
میرزه جلیل ایدئیانین تنها قالماسینی، صابیر و معجز بو تنهالیغین غضبینی گؤستریر. بورادا مدرنلیک «یاشانمیر»، «مونتاژ» ائدیلیر: آزاجیق آوروپا حقوقو وار، آمما فئودال مناسبت یئنه ده حاکمدیر. تئکنولوگییا مونتاژی اورایا داشینیر، آنجاق بازار مدنیتی یوخدور.
مارکسین باخیشیندا مدرنلیگین داشییجیسی ایدئیالار یوخ، صینیفدیر. بیز مدرنیتهنی تام بیر تاریخی تجروبه کیمی یاشامادان باشقا آخینلارا یؤنلدیک. مدرنلشمه سئیرک و سطحی شکیلده تاریخیمیزه سَپهلندی. بورادا، تئکنولوگییا داخیلی احتیاجدان دئییل، خارجی تأثیردن گلدی، سوسیال صینیفلر طبیعی انکشاف یولو ایله دئییل، انضباطی و ایدئولوژی یوللارلا «یارادیلماغا» چالیشیلدی، مدرنلیک آردیجیل سورَج یوخ، تاریخین اوزرینه سپیلمیش ائپیزودیک قاتلار شکلینده وار اولدو. نتیجهده مدرنلشمه درینلشمهدی، اوزده قالدی. بو حالی «مدرنلیک مونتاژی» کیمی خاراکتئریزه ائتمک اولار: مختلف دؤورلره، فرقلی اویغارلیق (سیویلیزاسییا) تجروبهلرینه عاید ائلئمئنتلر بیر-بیرینه مئکانیکی شکیلده جالاندی، آنجاق داخیلی منطیق یاراتمادی. منجه، بونون اساس سببی «بورژوا» صینفینین یارانماماسیدیر. «بورژوا» صینیفی آوروپا مدرنیتهسینی «ماشینیزمه» طرف یؤنلدیر. سؤزوم بوندادیر کی بیزده مدرنیتهنی داغینیق یاشاماق، اونون سرعتینه یئتیشه بیلمهمهییمیزین نتیجهسینده اونو «مونتاژ» ائلهمهییمیزین اساس عامیلی «بورژوا» صینیفینین اولماماسیدیر. «آذربایجان شعرینده مدرنیزم (۱۳۹۹:۲۰۸)» کیتابیمداکی آرزونو یئنیدن دیله گتیرمک ایستردیم:
«بعضیلری، بورژوا صینفینین غربده فاجعهلر یاراتدیغینی وورغولاماق ایستهسهلر من یئنه ده بو دوشونجهدهیم کی کئشکه بیزده بو طبقه یارانیردی. بیزده مدرنیتهیه دوغرو دوزگون و مونتاژسیز آددیم آتیردیق. قالان ایشلر ایسه اؤز آخاری ایله آخاردی. مگر بیزده بو طبقه یارانمادیغی حالدا، آزمی فاجعهلر، ساواشلار، بوغونتولار گؤرموشوک؟ فاجعه، اؤلوب-اؤلدورمک مدرنیتهدن اؤنجهکی کئچمیشلرده ده وار ایدی».
موغان ۱۴۰۵/۴/۱۵
