علیرضا اردبیلی بگ جولای آیینین دوققوزوندا «فدرالیزم قابل تحقق» آدلی بیر موصاحیبه وئریبلر و بو موصاحیبهده بیر سیرا اؤلکهلرین ناکام تجروبهلریندن اؤرنکلره ایشاره ائدهرک __ بیلهرک یا دا بیلمهیهرک__ اصلینده فدرالیزمین ایرانداکی اتنیک و میلّی چئشیدلیلیگه جاواب وئره بیلمهدیگینی ساوونوبلار. منجه ده ساوونولان و ایران سیاسی آرئناسیندا موباحیثه اولونان فورمالیته فدرالیزم ایرانداکی میلّی مسئلهنی حل ائتمهیهجک. عکسینه، مؤحتواسیندان بوشالدیلمیش دموکراسی سیستملری کیمی، پروبلمین بیر پارچاسی حالینا گلهجک. یعنی میلّی حاقلاری یوغون بیر بوروکراسی سیستمینه سوخاجاق. بونا ایشاره ائتدیگیمه باخمایاراق منیم بو یازیدا اوستونده دوراجاغیم مسئله فدرالیزم دئییل، دیل مسئلهسیدیر.
یوخاریدا آدی کئچن موصاحیبهده علیرضا بگ ایرانین ایقیتصادی_سیاسی محدوديّتلرینه ایشاره ائدهرک دیل حاقلارینین الده ائدیلمهسینی بیر سیرا شرایطه باغلاییر و بو ایشله او حاقلارین گلهجکده احیاسینی موعلّق دوروما سالیر. او، دیل مسئلهسینی موباحیثه ائدرکن، اؤز دوشونجه سیستمینده حاکمیّتین منطیقینی قوللانیر. گونوموزده حاکمیّتین حاقسیزلیقلارلا موباریزهیه قارشی قوللاندیغی آرقومانلارین بعضیسی ده ائله علیرضا بگین اورتایا قویدوغو آرقومانلاردیر: «ایجرایی دئییل»، «میللت ایستهمیر»، «بودجه یوخدور»، «کادر یوخدور»، «مومکون دئییل» و سایره.
بیر طرفدن ده بو موصاحیبه منه اینقیلاب دؤورونده کیانورینین تلویزیوندان پخش اولان موصاحیبه و دانیشقلارینی خاطیرلاتدی. کیانورینین او دانیشیقلاریندا «گلین ییغیشاق جمهوری اسلامینین سیاسی ایستکلرینی یئرینه یئتیرک، اوندا بلکه باشقا سیاسی قروپلارین دا سیاسی ایستکلری تانیندی» کیمی بیر منطیق واردیر. طبیعی کی پراقماتیزم آدینا وئریلن بو سایاق آنالیزلرده دانیشانین اؤز بیلینج آلتینداکی (ناخود آگاهینداکی) اولویّتلری و انتخابلاری دایانیر. علیرضا بگ ده همین بو پراقماتیزم آدینا، مرکز ایله اورتاق اولمایان بعضی حاقلاری __کی بونلار عموماً میلّی حرکتین ایستکلریدیر__ ضرورتدن و اولویّتدن چیخاردیب، اجرایی پروبلملر سببی ایله «سئچمهلی (انتخابی)» کیمی تقدیم ائدیر. منیم فیکریمجه، بونون سطیر آراسی سببی مرکز سیاسی جریانلارین بو حاقلارا قائل اولماماسی و یا بو حاقلاردا مرکزین شریک اولماماسیدیر. بئله گئدرسه یورد، یوردا حاکمیّت و حتی اورمیه مسئلهسی ده بو منطیقله دانیشیلا و کنارا قویولا بیلر. چونکی مرکز سیاسی جریانلاری بو حاقدا بیزیم ایستهدیکلریمیزی ایستهمیرلر؛ گلهجکده ده ایستهمهیهجکلر!
بو آرقومانلاری نظرده آلاراق فاکتلار نهلردیر؟
۱. هئچ بیر حاقّ مومکوناتی دوشونهرک الده ائتدیلمز و یا آلینماسی مومکون اولماز! موجادیلهلر، نامومکون گؤستریلن و یا حؤکومتلر طرفیندن نامومکون ائدیلن حاقلارین برپاسی اوچون وار اولورلار. عکسی حالدا موباریزه و موجادیله معناسینی ایتیرر.
۲. قودرتده اولانلارین اولویّتلری و ایستکلری قودرتده اولمایانلاردان فرقلیدیر. بو فرقله برابر اونلارین بودجهلری و کادرلاری دا وار. یعنی، قودرتده سهمی اولانلارین و ایمتیازلی قروپلارین بو بودجهلری و کادرلاری اؤز ایستهدیکلرینی مومکون ائتمهیه صرف اولونور.
۳. ان کیچیک حاقلارین برپاسی اوچون بودجه، ایجرایی کادر و یوزلر باشقا ایمکان لازیمدیر.
۴. عدالت، برابرلیک و اینسان حاقلاری میلّتین ایمکانلاری و جئبیندهکی پول واسیطهسیله برپا اولونماز.
۵. بو سببدن عدالتی، قانونو و اینسان حاقلارینی قوروماق و یاشاتماق حاکمیّتلرین و دؤولتلرین وظیفهسیدیر.
۶. مدنی حاقلارین برپاسینا اینانان سیستملر اونون ایجرایی مسئلهلرینی ده حل ائدرلر. اونا گوره ده حاقّی حاکیمیّتلردن ایستهمک ضروریدیر. حاقّینی ایستهمهین اونو مومکون ائده بیلمز. ائتمز!
۷. میلّت بیر چوخونلوق اولاراق، اؤز ایستکلریندن و حاقلاریندان واز کئچیب، حاکمیّتلرین و قودرتلی قروپلارین منطیق و محدودیّتلری ایله دوشونوب یولا چیخماق مجبوریتینده دئییلدیر.
بو فاکتلاردان یولا چیخاراق دئیه بیلریک کی، حاقلارین برپاسینی سیاسی قروپلارین، توپلومون و حاکمیّتلرین نظری و یا عملی محدودیّتلرینه باغلاماق، قادین حاقلارینی، طبیعتله باغلی چئوره حاقلارینی و بیر چوخ مدنی حاقلاری آچماز وضعیته سالار. چونکی بونلار طبیعی حاقلار[1]دئییل؛ داها چوخ اولویّت و توافق اساسلی حاقلاردیر. توافقون اولمادیغی یئرده ایسه دایانیشما/همرأیلیک و موباریزه حرکتلری شکیللهنر. بو باخیمدان، ایراندا دا بیر چوخ حاقّین برپاسی یالنیز اکثریّتین سسینه، مرکز آنا آخیم سیاسی جریانلارا و ایمتیازلی قروپلارین اومودونا قالسا، بو حاقلار هئچ واخت تأمین اولونمایاجاق! آذربایجان میلّی حرکتینین وار اولما سببی ده ائله بوردان قایناقلانیر.
بو وضعیتده جمهوریخواهلار، کونگرهچیلر و اونلارین دالیسیجا گئدن تورکلر، میلّتین اونلارا آرخاچیخماسینی و میلّی حرکتین انرژیسینی و دستهیینی ایستهییرلرسه، دیل حاقلارینی، میلّی حاقلاری و میلّی حرکتین سیاسی ایستکلرینی بو سایاق تعریفلرله محدود ائتمک یئرینه، بو ایستکلری و حاقلاری اؤز سیاسی آجئندالارینین اولویّتینه گتیرمهلیدیرلر. میلّی ظولمه معروض قالانلارین ایستکلرینه قارشی تورموزو دئییل، اونلارین سسلری اولمالیدیرلار. یوخسا بو قدر هزینه وئریب یئنیدن حاقسیزلیغا اوغراماق سیاسی ایش دئییلدیر. حاقسیزلیقدیر! چونکی اینسان حاقلارینی اولویّتلره و درجهلره بؤلمک، اونلاری «سئچمهلی (انتخابی)» اولاراق تانیملاییب شرایطه گؤره ایمتحانا چکمک او حاقلاری قودرتین نفعینه خیدمت ائدهجک شکیلده کنارا قویار. اونا گؤره ده اینسان حاقلاری سیاسی حزبلر و جریانلار طرفیندن قیدسیز_شرطسیز تانینمالی و گلهجک حاکمیّتلر طرفیندن قانونی اولاراق قورونمالی و بهانهسیز ایجرایا قویولمالیدیر. عکس تقدیرده سیاسی حزبلر گلهجک موستبدّ حاکیم سیستملرین قورولماسینا و معیوب بیر چرخهده حاقسیزلیقلارین تکرارلانماسینا یاردیم ائدن واسیطهلر اولاجاقلار. عئینی دوشونجه ایله حزب تودهباشچیلاری ظاهیرده مقبول، راسیونال و پراقماتیک گؤرونن سؤزلرله، مسئولیتسیزجه اؤز سیاسی نیرولارینی و سیاسی ایستکلرینی اسلام حاکمیّتینه قوربان وئردیلر.
علیرضا اردبیلی و قوردوقلاری سیاسی حزب (آذربایجان دموکراسی و توسعه پارتیسی) بو سایاق باخیشلارلا میلّتین حاقلارینی و میلّی حرکتین ایستکلرینی مرکز سیاسی جریانلارین آیاغینا وئرمهمهلیدیر دئیه دوشونورم.
[1]. دوغال حاقلار اوچون باخین: جان لاک natural rights
