دیلین یاشاماسی اوچون اوچبوجاق لازیمدیر:
دیل اوجاقلاری: (اونلاردان بیری ده فرهنگستاندیر)
دیل یارادیجیسی: یازیچی، ژورنالیست، عالیم، معلم و…
دیل ایستیفادهچیسی: انسانلار، اوخوجو، تاماشاچی و…
بونلاری حیاتا کئچیرمک اوچون، دیل سیاستینده اوچ مختلیف مرحله آراسیندا ضدیت دیققت چکیر:
بیرینجی، دیلین نورماللاشدیریلماسی
ایکینجی، همین نورمانین اجتماعی ایستیفادهیه بوراخیلماسی
اوچونجو، دیلین آکادئمیک و نظری شکیلده یاشادیلماسی.
اگر ایکینجی و اوچونجو مرحلهلره امکان وئریلمیرسه، بیرینجی مرحلهنین، یعنی فرهنگستانین (دیل اوجاقلارینین) تئرمین و سؤز یاراتماسینین رئال تأثیری محدود قالیر. دئمهلی:
۱. فرهنگستان سؤز یارادا بیلر، اما سؤزو دیله گتیرن توپلوم اولمالیدیر.
دیل فرهنگستانینین اساس وظیفهلریندن بیری یئنی سؤزلر یاراتماق، تئرمینلری سیستئملشدیرمک، اورفوقرافییا و قراماتیکا نورمالارینی معینلشدیرمک، سؤزلوکلر حاضرلاماق و دیلین گلیشمهسینی علمی شکیلده یؤنلندیرمکدیر. آنجاق فرهنگستان دیلی یارادا بیلمز؛ دیلین اجتماعی ایستیفادهسینی تأمین ائدن توپلوم و دیل اوجاقلاریدیر. مثلاً، بیر فرهنگستان «کامپیوتئر» اوچون یئنی تورک منشألی تئرمین تکلیف ائده بیلر. آنجاق همین سؤزو مکتبلر، تئلئویزییا و رادیو، قزئت و درگیلر، کیتاب نشریاتلاری ایشلتمیرسه، دولت ادارهلری قبول ائتمیرسه، مؤلفلر همین سؤزو ایشلهده بیلمیرسه، اوندا همین تئرمین یالنیز سؤزلوکلرده موجود اولان، اما سوسیال دؤورییهیه داخیل اولمایان سؤزه چئوریله بیلر. باشقا سؤزله دئسک: فرهنگستان وار؛ تئرمین و اصطلاح دا یارادیر، آنجاق تئرمیندن ایستیفاده یوخدور. نتیجهده یارانان تئرمین، «اؤلو»دور.
بیر دیلین ملّی و اجتماعی وارلیغی اوچون یالنیز سؤز و لوغت یاراتماق یئترلی دئییل. دیلین تحصیل، علم، ادبیات، مئدیا، نشریات، دولت ادارهچیلییی و گوندهلیک حیات کیمی مختلیف ساحهلرده ایشلنمهسی لازیمدیر. اؤزللیکله علم و صنایع تئرمینلری چوخ اؤنملیدیر. چونکی دیل یالنیز ائوده و کوچهده دانیشیلان دیل اولاراق قالیرسا، اونون ایشلکسل (فونکسیونال) ساحهسی محدودلاشیر. چاغداش فلسفه، حقوق، اقتصادیات، طیب، تئکنولوژی و سوسیال علملر حاققیندا دوشونمک و یازماق اوچون همین دیلده تئرمینولوژی امکانلار یارانمالیدیر.
بورادا «دیل» ایله «حاکمیت» آراسینداکی مناسبت اورتایا چیخیر. دیل اوزرینده نظارت معین معنادا مدنی اورهتیم اوزرینده نظارتدیر. بیر یازیچی هانسی سؤزو ایشلهده بیلر؟ بیر معلم هانسی تئرمینله درس دئیه بیلر؟ تئلئویزییا هانسی سؤزلری گؤرونتویه چیخارا بیلر؟ نشریات هانسی سؤزلری کیتابدا چاپ ائده بیلر؟ رسمی اداره هانسی تئرمینلری قبول ائده بیلر؟ بو سواللارین هامیسینین جاوابی عینی انضباطی مئکانیزملرله معین ائدیلیرسه، دیل آرتیق یالنیز قراماتیکا و لوغت مسئلهسی اولمور. او، دیل سیاستینه چئوریلیر. اگر دولت بیر طرفدن ملّی دیلین تئرمینلرینی یاراتماق اوچون فرهنگستان قورور، دیگر طرفدن ایسه همین دیلین رئال ایستیفاده ساحهلرینی محدودلاشدیریرسا، پروبلئم تئرمینلرین یارادیلماسیندا دئییل، اونون اجتماعی دؤورییهیه بوراخیلماسیندادیر.
۲. دیل سیاستی ایله تئرمینولوگییا سیاستی آراسینداکی ضدیت
بیر طرفدن «تورکجه تئرمینلر یارادیلسین» دئییلیر. یعنی فرهنگستان یاراناجاقسا بونو دئیهجک. دیگر طرفدن، «تورکجه تئرمینلردن ایستیفاده ائدیلمهسین» دئیه دیل سیاستی قاداغالار قویورسا، بو ایکیلی یاناشما عینی واختدا تطبیق ائدیلنده نظری ضدیت یارانیر. توتاق کی، آذربایجان تورکجهسینده مدرن فلسفه حاققیندا کیتاب یازیلیر. مؤلف «اونتولوژی»، «ائپیستئمولوژی»، «فئنومئنولوژی»، «دیسکورس»، «سوبژئکتیویته»، «اوبژئکتیویته»، «سیگنیفیئد»، «دئکانئستراکسییا» کیمی تئرمینلرین قارشیلیغینی یاراتماغا چالیشیر. اگر یازیچی یئنی تئرمین یارادیرسا، اونون طبیعی اولاراق بیر نئچه واریانتی اولا بیلر: تورک منشألی سؤز، موجود تورک سؤزونون یئنی تئرمینولوژی معناسی، عرب منشألی تئرمین، فارس منشألی تئرمین، اولوسلارآراسی تئرمین.
علمی دیلین گلیشمهسی محض بو واریانتلارین سیناقدان کئچیریلمهسی و اجتماعی دؤورییهده سئچیلمهسی ایله باش وئریر. اگر مؤلفه دئییلیرسه کی، «اؤز تئرمینینی یاراتما، فارس و یا عرب قارشیلیغیندان ایستیفاده ائت!»، اوندا دیلین تئرمینولوژی یارادیجیلیغی محدودلاشدیریلمیش اولور. بو، آذربایجان یازارلارینین عملده دولتین ارشاد ادارهسی ایله توققوشدوغو نؤقطهدیر. مدنیت و ارشاد ادارهسی آذربایجان یازیچیلارینین ایستیفاده ائتدییی سؤز و ایفادهلری قاداغان ائدیر و دئییر کی، اونلارین یئرینه فارس و یا عرب سؤزلریندن ایستیفاده اولونسون. یاخود تورکجه ادبی دیلده کیتاب یازیلدیقدا و همین کیتاب، خصوصی ایله اختصاصلاشمیش تئرمینلرله زنگین اولدوقدا، یازیچیلار یئنی سؤزلر یاراتماغا چالیشیرلار. بئله حاللاردا دا مدنیت و ارشاد ادارهسی دئییر: «کیتاب ایران تورکجهسینده یازیلمالیدیر.» «ایران تورکجهسی» ایفادهسینین کانکرئت اولاراق نه دئمک اولدوغو معینلشدیریلمهلیدیر. اگر بو ایفاده سادهجه «آذربایجان تورکجهسینین ایرانداکی فورماسی» معناسیندا ایشلهدیلیرسه، بونا آرتیق فرهنگستان احتیاج دئییل. قاباقجادان هر شئی معین دایرهلر طرفیندن یؤنلندیریلیر. اگر بوندان مقصد، «ادبی آذربایجان تورکجهسینده ایشلهنن معین سؤز و تئرمینلردن ایستیفاده ائتمک اولماز» نتیجهسی چیخاریلیرسا، آرتیق صحبت یالنیز دیلچیلیکدن یوخ، نورماتیو دیل سیاستیندن گئدیر. اگر دیلین تئرمینولوگییاسی یوخاریدان یارادیلیر، اما آشاغیدا خالقین، یازیچینین، معلمین، ژورنالیستین و عالیمین رئال ایستیفادهسینده همین تئرمینلرین ایشلهدیلمهسینه امکان وئریلمیر، اوندا پروبلئم آرتیق «سؤز یاراتماق» پروبلئمی دئییل، «دیلین هانسی ساحهلرده یاشاماسینا ایجازه وئریلمهسی» پروبلئمیدیر.
بو اساسدا:
3. تورکجه فرهنگستان یاراتماق بیر نوع سیاسی و مدنی نوماییشدیر. حاکمیتین اؤزو ده بیلیر کی، تورک دیل فرهنگستانینین بیر قیرانلیق بئله دَیری یوخدور. چونکی فرهنگستان یارانمامیشدان اؤنجه آشاغیداکی سواللارا آیدینلیق گتیریلمهلیدیر:
فرهنگستان حقوقی صلاحیتلری نهلردیر؟ اونون قرارلاری مجبوریدیرمی؟ حاضیرلادیغی لوغتلر مکتبلرده ایستیفاده اولونورمو؟ دولت مئدیاسیندا تطبیق ائدیلیرمی؟ نشریاتلار همین تئرمینلردن ایستیفاده ائده بیلیرمی؟ بیلیمیوردلاردا بو تئرمینولوگییا قبول اولونورمو؟ فرهنگستانین یاراتدیغی سؤزلرین رئال ایستیفاده ایستاتیستیکاسی وارمی؟
ایندیلیکده آذربایجاندا بوتون بو سواللار عملده گئرچکلشمهدییی اوچون، فرهنگستان یاراتماق دا سیاسی بیر آلدانیشدان باشقا بیر شئی دئییل.
موغان- ۲۸.۰۶.۱۴۰۵
