قورخو سیاستی اجتماعی داورانیشی و سیياسی مؤوقعلری فورمالاشدیرماق مقصدیله تهلوکه، غیرمعينلیک و فلاکت احتیمالینین سیستملی شکیلده اؤن پلانا چیخاریلماسیدیر. بو ياناشمادا موذاکیره ائدیلن سیاستین کونکرئت مضمونو، مومکون اوستونلوکلری و اونون حیاتا کئچیریلمهسی اوچون ضروری اولان اینستیتوسیونال شرطلر آرخا پلانا کئچیر؛ ان پیس سئناری ایسه اساس قیيمتلندیرمه معيارینا چئوریلیر. بئلهلیکله، سیياسی سئچیملر«هانسی مودئل داها عدالتلی و ایشلکدیر؟» سوالی ایله دئيیل، «بیردن هر شئي داغیلسا نه اولاجاق؟» قورخوسو ایله قیيمتلندیریلیر.
قورخو سیاستی چوخ واخت استاتوس-کوونون مدافعهسینه خیدمت ائدیر. مؤوجود سیستمین — بو يازینین مؤوضوعسو باخیمیندان ائتنیک دومینانتلیغین — ياراتدیغی پروبلئملر طبیعی و ديَیشمز گؤستریلیر، ديَیشیکلیک تکلیفلری ایسه ریسک، قارشیدورما و خاوسلا علاقهلندیریلیر. بئله اولدوقدا مؤوجود ائتنیک برابرسیزلیک سیستمی اؤز اوغورسوزلوقلارینی اساسلاندیرماغا مجبور ائدیلمیر، آلتئرناتیو ایسه هله باش وئرمهمیش بوتون مومکون فلاکتلرین مسئولیتینی اوّلجهدن داشیمالی اولور.
تانینمیش ژورنالیست، آذربایجان دئموکراتیيا و اینکیشاف پارتیياسینین قوروجولاریندان و مرکزی شوراسینین عضوو جناب علیرضا اردبیلینین «ایراندا گئرچکلشمهسی مومکون اولان فئدئرالیزم» باشلیقلی موصاحیبهسی بو ياناشمانین آيدین نومونهسیدیر. فدرالیزمدن دانیشیلان کیمی «قان»، داخیلی ساواش و پارچالانما؛ آنا دیلی مسئلهسی آچیلاندا ایسه «ال تورموزو»، «زیانلی کارخانا»،«چوماق»، «نذیر»،«ماجراچیلیق» و نهايت، «گئریيه دؤنوش» اورتايا چیخیر. بو سؤزلر يالنیز موصاحیبهيه رنگ وئرمیر؛ ديَیشیکلییی اوّلجهدن تهلوکهلی، حقوق طلب ائدنلری ایسه مسئولیتسیز گؤسترن بیر چرچیوه يارادیر.
آنجاق ایراندا ياشايان موختلیف میللتلرین سیياسی تمثیلچیلیک، کوللئکتیو کیملیکلرینی قوروما، يئرلی اؤزونوایداره و آنا دیلی ایله باغلی طلبلری بیر نئچه مئتافورا ایله يوخ اولمور. مؤوجود ايالتلری اولدوغو کیمی قورويوب اونلارا «فئدئرال» آدی وئرمک ده فئدئرالیزم ياراتمیر؛ بو، داها چوخ سؤز سئحرینه بنزهيیر. فئدئرالیزم رد ائدیلیرسه، اونون يئرینه هانسی مودئل تکلیف اولونور؟ دیل حقوقلاری تهلوکهلی سايیلیرسا، برابرلیک نئجه تأمین ائدیلهجک؟ موصاحیبه بو سواللارا جاواب وئرمیر. ریسکلر فئدئرالیزمین داها دقتلی شکیلده حیاتا کئچیریلمهسی و اويغون حقوقی مئخانیزملرین حاضیرلانماسی اوچون دئيیل، عمومیتله فئدئرالیزمه کئچمهمک و آنا دیلینده تحصیله قارشی چیخماق اوچون سسلندیریلیر.
هامینی بیر جوغرافیيادا توپلاماق لازیمدیرمی؟
جناب اردبیلینین اساس آرقومئنتلریندن بیری بودور کی، بوتون تورکلری، کوردلری، عربلری و باشقا ائتنیک قروپلاری واحید جوغرافیيادا توپلاماق مومکون دئيیل. آذربایجان تورکلرینین باشقا ايالتلرده، باشقا میللتلرین ایسه آذربایجان بؤلگهسینده ياشاماسی فئدئرالیزمه قارشی ثبوت کیمی تقدیم ائدیلیر.
حالبوکی فدرالیزم ائتنیک باخیمدان ستئریل و تام هوموگئن خریطه ياراتماق لايیحهسی دئيیل. فئدئرال بؤلگهلرده رئگیونال چوخلوقلا ياناشی، باشقا قروپلارین ياشاماسی عادی حالدیر. اساس مسئله همین اینسانلارین دیل، تحصیل، سیياسی ایشتیراک و يئرلی ایدارهچیلیک حقوقلارینین نئجه قورونماسیدیر.
آذربایجان تورکلرینین چوخلوق تشکیل ائتدییی بؤلگهده کوردلرین، ائرمنیلرین، آسسورلارین، فارسلارین و باشقالارینین ياشاماسی همین بؤلگهنی مومکونسوز ائتمیر. بئله بیر وضعیت سادهجه رئگیونال آزلیقلار اوچون کونستیتوسیون تأمیناتلار، ایکیدیللی ایدارهچیلیک و لازیم اولان يئرلرده يئرلی موختاریت طلب ائدیر.
فئدئرالیزمین اساس سوالی سونونجو تورکو، کوردو و يا عربی تاپیب معين سرحدین داخیلینه سالماق دئيیل. سوال بودور: معين بؤلگهده ياشايان اهالی اؤز مکتبی، دیلی، بودجهسی و يئرلی ایدارهچیلییی حاققیندا نه درجهده قرار وئره بیلهجک؟
«قان»
فدرالیزم گوندهمه گلن کیمی «قان» سؤزونون و وطنداش محاربهسی احتیمالینین تکرار ائدیلمهسی بو سیياسی مودئلی اولجهدن فلاکته چئویریر.
موقايیسهلی تجروبه گؤستریر کی، فئدئرالیزم نه آوتوماتیک شکیلده صلح گتیریر، نه ده آوتوماتیک شکیلده محاربه يارادیر. بئلچیکادا مرکزلشدیریلمیش دؤولتدن فئدئرال سیستمه کئچید مرحلهلی کونستیتوسیيا اصلاحاتلاری و سیياسی دانیشیقلار يولو ایله باش وئردی. عیراق، ائفیوپیيا و نئپال کیمی اؤلکهلرده ایسه فئدئرالیزم محاربه، رئپرئسسیيا و دؤولت بحرانینین آرتیق مؤوجود اولدوغو شرایطده گوندهمه گلدی.
دئمهلی، زوراکیلیغین سببی «فدرالیزم» سؤزونون اؤزو دئيیل. اساس مسئله کئچیدین هانسی شرایطده حیاتا کئچیریلمهسیدیر. احاطهلی کونستیتوسیيا پروسئسی، راضیلاشدیریلمیش سرحدلر، رئگیونال آزلیقلارین قورونماسی و رئسورسلارین شفاف بؤلوشدورولمهسی قارشیدورما احتیمالینی آزالدا بیلر. دؤولتین غفیل چؤکمهسی، سیلاحلی قروپلارین اراضی اوغروندا موباریزهسی و خاریجی موداخیله ایسه بو تهلوکهنی آرتیرا بیلر.
سیياسی مسئولیت تهلوکهنی تکرارلاماق و پروبلئمین حلیندن يايینماق دئيیل؛ همین تهلوکهنی آزالتماغین يوللارینی تاپماق، باشقا اؤلکهلرین تجروبهلرینی اؤيرنمک و مومکون مئخانیزملری گؤسترمکدیر.
جناب اردبیلینین قاراباغ موناقیشهسینی ایران داخیلینده فئدئرالیزمه قارشی نومونه کیمی تقدیم ائتمهسی ده عینی قورخو چرچیوهسینین داوامیدیر. قاراباغدا صؤحبت مؤوجود بیر دؤولتین اراضیسینده يئنی دؤولت قورماق جهدیندن و بو مقصدله اطراف شهر و رايونلاردا ائتنیک تمیزلهمه سیاستیندن گئدیردی. بونون عینی اؤلکه داخیلینده فئدئرال سیستمه کئچیدله بیرباشا علاقهسی يوخدور. فئدئرالیزم مرکزی و رئگیونال حاکمیتلر آراسیندا کونستیتوسیون صلاحیت بؤلگوسونو نظرده توتور؛ آيریلما و يئنی دؤولت قورماق لايیحهسی ایسه تامام باشقا سیياسی پروسئسدیر. بو ایکی پروسئسی عینیلشدیرمک آرقومئنتدن چوخ، يانلیش آنالوگیيادیر.
«ال تورموزو»
جناب اردبیلی موصاحیبهده فئدئرالیزم مسئلهسیندن آنا دیلینین تدریسی مسئلهسینه کئچیر — هله آنا دیلینده تام تحصیلدن يوخ — و حتی بونو دا پروبلئملی تقدیم ائدیر. اونون فیکرینجه، آنا دیلینین بیر نئچه درسده ایستیفادهسی اوشاقلارین تحصیلینده گئریلهمه يارادارسا، «ال تورموزونو چکمک» لازیمدیر.
بو سؤزلر او حالدا سسلهنیر کی، ایرانین رسمی قوروملاری مؤوجود فارسدیللی سیستمده ایکیدیللی اوشاقلارین قارشیلاشدیغی چتینلیکلری آرتیق آچیق شکیلده اعتراف ائدیر. تحصیل ناظرلییینین تابعلییینده فعالیت گؤسترن دؤولت قورومو — میللی اوشاق تحصیلی و تربیيهسی تشکیلاتینین رهبری — بیرینجی صینیفده تخمینن 50 مین اوشاغین صینیفده قالدیغینی آچیقلايیب. او، پروبلئمین ایکیدیللی بؤلگهلرده داها چوخ موشاهیده ائدیلدییینی بَيان ائدیب.
بونونلا بئله، جناب اردبیلی بو رسمی معلوماتلارا توخونمادان آنا دیلینین بیر نئچه درسده ایستیفادهسینین مومکون ضرریندن دانیشیر. مؤوجود سیستمین رئال اوغورسوزلوغو گؤرونمز ساخلانیلیر، آلتئرناتیوین فرض ائدیلن اوغورسوزلوغو ایسه اساس تهلوکهيه چئوریلیر. بو، طرفسیز قیيمتلندیرمه دئيیل.
طبیعی کی، هر بیر سیاستین تطبیقی و نتیجهلری موتمادی شکیلده قیيمتلندیریلمهلیدیر. آنجاق بو قیيمتلندیرمهنین مقصدی پروبلئمین حلیندن يايینماقدیرسا، آرتیق سیياسی آنالیزدن دئيیل، پروبلئمین عادیلشدیریلمهسیندن دانیشیریق. هر بیر سیاستین قیيمتلندیریلمهسینده اساس معيارلاردان بیری بودور: همین سیاست پروبلئمین کؤکونو هدفه آلیر، يوخسا يالنیز اونون نتیجهلری ایله مشغول اولور؟
«زیانلی کارخانا»
آنا دیلی مسئلهسینی «زیانلی کارخانا» کیمی تقدیم ائتمک اینسان حقوقو ایله اقتصادی موسسیسهنی عینی ترزیده چکمکدیر. کارخانانین اساس مقصدی منفعت الده ائتمکدیر. تحصیلین مقصدی ایسه يالنیز بودجه ثمرهلیلییی دئيیل؛ برابر وطنداشلیق، بیلیک، سوسیال ایشتیراک و اینسان پوتئنسیالینین اینکیشافیدیر. بوندان علاوه، میللتلر کوللئکتیو کیملیکلرینی قوروماق ایستهيیر و بونون اوغروندا موباریزه آپاریرلارسا، بو دا اونلارین حقوقودور.
عینی اقتصادی منطیقله علیللییی اولان شخصلرین تحصیلی، اوجقار کندلرده مکتبلرین ساخلانماسی و آزسايلی ایجماعلارا دؤولت خیدمتلرینین گؤستریلمهسی ده «زیانلی» سايیلا بیلر. آنجاق دئموکراتیک دؤولتین وظیفهسی يالنیز ان اوجوز خیدمتی گؤسترمک دئيیل. اونون وظیفهسی بوتون وطنداشلارین برابر ایشتیراکینی تأمین ائتمکدیر.
چوخدیللی تحصیل ده نامعلوم و سیناقدان کئچیریلمهمیش لايیحه دئيیل. بئلچیکادا موختلیف دیل ایجماعلاری مکتبهقدر تحصیلدن عالی تحصیله قدر اؤز دیللرینده تحصیل سیستملرینه مالیکدیر. عیراقدا عرب و کورد دیللری مکتبدن اونیوئرسیتئته قدر تدریس دیلی کیمی ایستیفاده اولونور. باشقا اؤلکهلرده ده رئگیونال دیللر اورتاق دؤولت دیلی ایله پارالئل شکیلده اؤيرهدیلیر.
ایراندا کئچید ده مرحلهلی شکیلده حیاتا کئچیریله بیلر. پروقرام اوّلجه اوشاقلارین اؤز دیللرینی ياخشی بیلدییی بؤلگهلرده ایبتیدایی تحصیلدن باشلايا، داها سونرا معلم حاضیرلیغی و درسلیک ایستئحصالی ایله پارالئل شکیلده يوخاری صینیفلره و اونیوئرسیتئتلره گئنیشلندیریله بیلر.
تورک، عرب و کورد دیللری اوچون قونشو اؤلکهلرده مکتبدن اونیوئرسیتئته قدر گئنیش تحصیل تجروبهسی، درسلیکلر و آکادئمیک تئرمینولوگیيا آرتیق مؤوجوددور. بو رئسورسلارین يئرلی تدریس پروقرامینا اويغونلاشدیریلماسی کئچیدی آسانلاشدیرا بیلر. بونا گؤره ده مسئله موصاحیبهده تقدیم ائدیلدییی کیمی موطلق صیفیردان قورولمالی، ایدارهاولونماز خرج طلب ائدن و تامامیله نامعلوم لايیحه دئيیل.
بونلار بیر قروپ «ماجراچینین» بیردن-بیره اورتايا آتدیغی فیکیرلر ده دئيیل. متخصصلر ایللردیر بو مؤوضوعلاری موذاکیره ائدیر، موختلیف اؤلکهلر ایسه همین تحصیل سیاستلرینی فرقلی فورمالاردا سیناقدان کئچیریبلر.
فورصتلر
جناب اردبیلی اوشاقلارین گلهجک ایمکانلارینین آزالا بیلهجهيی احتیمالینی دا آنا دیلینده تحصیله قارشی آرقومئنتلردن بیری کیمی تقدیم ائدیر و بونو «يانلیش عونوان» آدلاندیردیغی سیاستدن «گئریيه دؤنوش» اوچون اساس سايیر. بوراداکی اساس پروبلئم آنا دیلی مسئلهسینی ائتنیک برابرلیکدن آيری دوشونمکدیر.
اگر يالنیز دومینانت دیلی عائلهدن حاضیر شکیلده اؤيرننلر اونیوئرسیتئتلره، دؤولت وظیفهلرینه و اقتصادی ایمکانلارا داها آسان چیخیش الده ائدیرلرسه، پروبلئم آنا دیلینده دئيیل. پروبلئم فورصتلرین بیر دیل اطرافیندا غیربرابر شکیلده تشکیل ائدیلمهسیدیر. بو وضعیت جمعیتده سوسیال طبقهلشمهنین داوام ائتدییینی گؤستریر.
چارلز تیللی سوسیال ستراتیفیکاسیيا ادبیاتیندا بو وضعیتی فورصتلرین انحصارا آلینماسی — اوپپورتونیتي هواردینگ — آنلايیشی ایله ایضاح ائدیر. بو، فورصتلرین معين قروپلار طرفیندن منیمسهنیلمهسی و قورونماسی دئمکدیر. ائتنیک برابرلیک اوغروندا موباریزه يالنیز آنا دیلینده تحصیل اوغروندا موباریزه دئيیل. بو، عینی زاماندا اؤلکهنین مادی و غیرمادی رئسورسلارینین عدالتلی بؤلوشدورولمهسی، فورصتلرین دیل، دین، لهجه و ائتنیک منسوبیت اساسیندا دئيیل، بوتون وطنداشلار آراسیندا برابر شکیلده پايلاشیلماسی اوغروندا موباریزهدیر. بونا چاتماغین يولو ایسه اوشاغی اؤز دیلیندن ایمتیناع ائتمهيه مجبور ائتمک دئيیل.
آنا دیلینده تحصیل حتی يئنی فورصتلر ده يارادا بیلر. مثلا، آذربایجان تورکجهسینده آکادئمیک ساوادلیلیق تورکیيه، آذربایجان رئسپوبلیکاسی و دیگر تورکدیللی اؤلکهلرله اقتصادی، علمی و مدنی علاقهلرده علاوه اوستونلوک يارادا بیلر. دوزگون سیاست مؤوجود اولدوقدا چوخدیللیلیک محدودیت دئيیل، اوستونلوکدور.
«نذیر»، «چوماق» و «ماجراچیلیق» موصاحیبهنی يادداقالان ائده بیلر. آنجاق اینسانلارین نذیر پايلانارکن بیر-بیری ایله موباحیثه ائدیب-ائتمهمهسی فئدئرالیزمه و آنا دیلینده تحصیل حقوقونا قارشی آرقومئنت دئيیل. سیياسی تمثیلچیلیک، يئرلی ایدارهچیلیک و آنا دیلینده تحصیل «ماجراچیلیق» دئيیل؛ سوسیال عدالت و میللتلرآراسی برابرلیک اوغروندا رئال سیياسی موباریزهدیر.
ایرانین اؤلکهداخیلی اینضیباطی بؤلگوسو ده دفعهلرله ديَیشدیریلیب و بو ديَیشیکلیکلرین هامیسی «چوماق» و قان تؤکولمهسی ایله نتیجهلنمهيیب. البته، بعضی بؤلگهلرده داها حساس داورانماق لازیمدیر. بونون اوچون موناقیشهلرین حلی مئخانیزملریندن، يئرلی راضیلاشمالاردان، حقوقی تأمیناتلاردان و مرحلهلی کئچیددن ایستیفاده ائتمک مومکوندور.
طبیعی کی، فئدئرالیزمین و چوخدیللی تحصیلین ده هر بیر باشقا سیاست کیمی اؤزونهمخصوص چتینلیکلری وار. بو چتینلیکلر آچیق شکیلده موذاکیره ائدیلمهلیدیر. آنجاق معين مودئللر يالنیز قورخو سیاستینه اساسلاناراق رد ائدیلیرسه، آرتیق طرفسیز سیياسی موذاکیرهدن دئيیل، حقوق طلبلرینه قورخو ياراتماق يولو ایله قارشی چیخماقدان دانیشیریق.
جناب اردبیلی بو موصاحیبهده اؤزونو آذربایجان دئموکراتیيا و اینکیشاف پارتیياسینین تمثیلچیسی کیمی ده تقدیم ائدیر. منجه، اگر بو پارتیيا اوّلکی مؤوقعيینی ديَیشهرک يئنی سیياسی خطّ قبول ائدیبسه، بونو شفاف و آچیق شکیلده اعلان ائتمهسی داها دوغرو اولار. اگر پارتیيا قوروجولاریندان و مرکزی شورا عضولریندن بیرینین سسلندیردییی فیکیرلرله راضی دئيیلسه، بو مؤوقعدن مسافهسینی ده آچیق شکیلده گؤسترمهسی ان اويغون آددیم اولاردی.
