آوستریالی (اتریشلی) هومانیست یازیچی، اشتفان شوایگین (تسوایگین) اثرلریندن ائتکیلنمهمک ممکن دئییل. شوایگی موْرالیست یازیچی دا آدلاندیرماق اولار، آمّا، بو، سادهجه دیداکتیک آنلامدا دئییل؛ اونون اثرلرینین درین قاتمانلاریندا اخلاقی پروبلئملر چوخ ائتکیلهییجی بیچیمده وئریلمیشدیر. شوایگ موْرال فوْکوسلو (تمرکز بر ارزشهای اخلاقی) ائتیک-پسیخولوژی (اخلاقی-روانشناختی) اثرلری ایله انسانی اخلاقی مسئلهلر حاقّیندا دوشونمگه وادار . ائدیر. اونون اثرلرینین اؤزَگینده انسان و اونون .اخلاقی پسیخولوژی پروبلئملری دایانیر
یازیچی هر بیر اثرینده درین ائتیک-فلسفی مسئلهلره توخونماغی، اونلاری اؤن پلانا چکمگی باجاریر. دوروم بئله اولونجا، ماراقلی اوخوجو اونون اثرلری اوزرینده دریندن دوشونمگه و اونون اطرافیندا آنالیزلر آپارماغا میل ائدیر. بو اثرلر اوخوجونو وجدانی رفلکسه چاغیریر. بونلارلا بیرلیکده، بعضا ائله اولور کی، شوایگین اثری اوخوجونو تاریخی-فاکتولوژی تحلیللر آپارماغا و کتابدان خارج باشقا-باشقا اثرلری اوخوماغا، چئشیدلی جریانلاری و حادثهلری آراشدیرماغا ایتهلهییر.
شوایگین “وجدان بیدار: تسامح یا تعصب” (یا دا “کاستلیو کالوینه قارشی”) آدلی شاهاثری ده محض وجدانی رفلکسه سسلهین بیر اثردیر. بو اثر تاریخی خطی، موضوع-تئماسی و مضمونو ایله درین فلسفی-اخلاقی تحلیل طلب ائدن کتابدیر. اثر ۱۹۳۶-جی ایلده، اتریشده، آلمان دیلینده یاییملانمیشدیر. شوایگ بو اثرده سباستیان کاستلیونو ژان کالوینه قارشی قویور. کاستلیو وجدان آزادلیغینین مدافعهچیسی، کالوین ایسه آوتوریتئتی، دینی-سیاسی دوزَنی قورویان فیقور-خارکئتر کیمی ایرهلی سورولور. اثرین مرکزینده دایانان موضوع/آنا تئما دینی باسقییا قارشی دؤزوملولوک و وجدان آزادلیغیدیر. اثری ایگیرمینجی یوزایللیگین توتالیتار نظاملارینا قارشی هومانیست رفلکسی ائتیک افادهسی کیمی تانیملاماق ممکندور.
بری باشدان تأسفوموزو بیلدیرمهلیییک کی، بو محتشم اثر بیر نئچه دفعه تورکیه تورکجهسینه چئوریلسه ده (فارسجا چئویریسی ده موجوددور)، بو گونهدک دوغما آذربایجان تورکجهمیزه چئوریلمهمیشدیر. بیزجه، آدیچکیلن کتاب یازیچینین ایدئیا باخیمدان ان اؤنملی اثریدیر و کسینلیکله آنا دیلیمیزه چئوریلمهلیدیر.
اؤنجهلیکله، اثرین تاریخی-فلسفی خطینه دقت یئتیرک. داها سونرا اثرین اوچ آنا خاراکتئرینین قیسا تصویری ده وئریلمیش اولاجاقدیر. وجدان آزادلیغی مسئلهسی ۱۶-۱۷-جی یوزایللیکلرده، آوروپادا فورمالاشماغا باشلامیشدیر. بو، او واقت ایدی کی، بیزده افراطچی (غلاة) قیزیلباشلار قیلینج گوجونه ملته ایلک اوچ اسلام خلیفهسینی سؤيدورتدورور، دینی زوراکیلیغین ان غدار بیچیمینی تطبیق ائدیردیلر.
قولدور “تبری” دستهلری خلیفهلری سؤیمکدن بویون قاچیرانلارین بوینونو درحال ووروردو (قید ائدک کی، امام محمدباقر و امام جعفرصادق کیمی امامیه (اون ایکی امام شیعهلیگی) فقهینین اساسینی قویان فقیه و تئولوقلار بئله افراطچیلاری، غلاة زمرهلری لعنتلهمیش و اونلارا قارشی آمانسیز مبارزه آپارمیشدیلار. بو مبارزه سونراکی دؤنملردهده سوره گلمیشدیر). کاستیلو کیمی آوروپا اینتئللئکتواللاری ایسه همین دؤنمده، جانلاری باهاسینا، دینی و فکری زوراکیلیغا قارشی وجدان حریتینی ایرهلی سورور، بو اوغوردا مبارزه آپاریردیلار. بیزده (شرقده) ایسه عینی پروسئس باش وئرمهمیش، دینی آزادلیق، وجدان حریتی گؤز آردی ائدیلمیشدیر. بونون نتیجهسینده غرب مدنیتی شرق اوزرینده کسین غلبه چالا بیلمیشدیر.
شوایگین اثرینده فرانسیز الهیاتچی سباستین کاستلیو هومانیست، پروتستانلیغین مشهور سیماسی ژان کالوین ایسه توتالیتار-حاکمیتچی کیمی تقدیم ائدیلمیشدیر. رنسانس دؤنمينده میدانا گلهرک انسانی (فردی) مرکزه آلان و ماهیتجه سکولار بیر حرکت اولان هومانیسم (انسانچیلیق) آنلاییشیندا انسان لیاقتینین و فردی وجدانین توخونولمازلیغی وورغولانیردی. شوایگ بو اثرده روایی (نارراتیو) چرچیوهنی کاستلیونو وجدانین (آزادیِ وجدان) مدافعهچیسی کیمی ایدئالیزه ائتمکله وئرمیشدیر.
اصلینده س.کاستلیو شواگین کشفی ایدی. ایگیرمینجی یوزایلین باشلاریندا آوروپا کاستلیونو دئمک اولار کی، تمامی ایله اونوتموشدو؛ آما او و اونون کیمی هومانیستلرین مدرن دوشونجهنین اوْلوشومونداکی رولو حلائدیجی اولموشدور. سباستین کاستلیو کیمی هومانیستلر دینی زوراکیلیغا قارشی چیخاراق وجدانین قورونماسینی ایستهییر، عقیده و مذهبلره قارشی تولئرانتلی اولماغی ساوونوردولار. کاستلیو کیمی هومانیستلر دینی تعقیبلره قارشی چیخاراق بو آنلاییشین ائرکن افادهلرینی وئردیلر. جان میلتون (داها چوخ ادبی) و اؤزللیکله جان لاک کیمی سونراکی فیلوسوف-ضیالیلار، بو ایدئیانی سیاسی-حقوقی چرچیوهیه اوتورتدولار.
اثرین اوچ آنا خاراکتئریندن بیری، هومانیسم آخیمین دقتچکن سیمالاریندان بیری اولان ایسپان تئولوگ و طبیب میگئل سِروِتوسدور. سروتوس آوروپادا قان دولاشیمی سیستمینی علمی و دوزگون شکلده آراشدیریب ایضاح ائدن ایلک عالمدیر. او، “عهدِ جدید”ه اساسلاناراق، تثلیثی رد ائتمیش، کلیسهنین بدعتلرینی افشایا قورشانمیشدی. بونا گؤره ده کاتولیک و پروتستانلارین غضبینه توش گلمیشدی. پروتستان کلیسهسی سروتوسو ساپقین اعلان ائتمیشدی. ژان کالوین سروتوسون تئولوژی گؤروشلرينه کسگین شکلده قارشی چیخیردی. اونون سروتوسلا اولان پروبلئمی آوتوریتئتی الده ساخلاماق و موجود دوزَنی قوروماقلا علاقهلی ایدی. کالوینین نفوذو و تأثیری نتیجهسینده، ۱۵۵۳-جو ایلده ژنو جمهوریتینده کئچیریلن پروتستان محکمهسینین قراری ایله بو بؤيوک بیلگین و اجتماعی خادم دیری-دیری یاندیریلاراق اعدام ائدیلدی.
تاریخی قایناقلار تصدیق ائدیر کی، بو وحشیجه قرارين آلینماسیندا کالوینین بؤيوک رولو اولموشدور. کالوینین یازی-مکتوبلاری و داورانیشی تئولوژی دگماتيزمين و دينی‑سياسی یئتکینین نئجە شدته، زوراكیلیغا گتيريب چيخارا بيلەجگینی عیانی بیچیمده گؤستریر. کاستلیو ایسه سِروتوسون اعدامینا قارشی چیخمیش، وجدان آزادلیغی، دؤزوملولوک و دینی تولئرانتی (رواداری) ساوونموشدور. شوایگین وجدان-یئتکی و هومانیسم-دوگماتیسم دیالئکتیکالارینی قارشی-قارشییا قویماقداکی اساس مقصدی اینتئللئکتوال سوروملولوغا (مسئولیتپذیری روشنفکرانه) چاغیرماقدیر. او، اوخوجونو وجدانلی اولماغا، سوسماماغا و نه باهاسینا اولورسا-اولسون انسان لیاقتینی ساوونماغا سسلهییر.
اثرین تاریخی-فکری خطی ایله باغلی قید ائتمک لازمدیر کی، کاستلیونون و دیگر ائرکن دؤنم هومانیست و تولئرانت دوشونورلرینین دوشونجهلری سونراکی دؤنمده بلیرگینلیک قازانان انسان حاقلاری و وجدان آزادلیغی آنلاییشلارینین اینتئللئکتوال کؤکلرینی اوْلوشدورور. اشتفان شوایگین وورغولاری ایسه بو خطِ شوایگین بو اثرینی توتالیتاریزمه قارشی اینتئللئکتو حرکتی ایگیرمینجی یوزایللیکده توتالیتاریزمه قارشی اخلاقی برهان و آرقومئتلرله بیرلشدیریر.
دیرنیش کیمی قاوراماق لازمدیر: یازیچی بیزی کالوین و کاستلیو اؤرنگیندن درس چیخارماغا، ضیالی سوروملولوغو (مسئولیتی) اوستلنمگه و کاستلیو کیمی وجدانلی اولماغا چاغيریر. بو اثر ایگیرمینجی یوزایل توتالیتاریزمینه قارشی ائتیک-فلسفی جواب کیمی اوخونور. شوایگین جیزدیغی کاستليو پورترئتی هومانیست گلهنگین اؤرنگیدیر و انسان لیاقتینین، شخصی وجدانین اوستونلویونو وورغولاییر. بو، هم ائتیک، هم ده حقوقی ایدئیا-آنلاییش کیمی تقدیم اوْلونور.
شوایگین هومانیزمی ۱۹۳۰‑جو ایللرین توتالیتار تهدیدینه جواب ماهیتیندهدیر. نظره آلاق کی، یازیچی نازیسم ایدئولوگیاسینین شیدیرغی واقتیندا یازیب-یاراتمیش، کیملیگی و دوشونجهلریندن دولایی توتالیتار رژیمین آمانسیز باسقیلارینا معروض قالمیشدیر. ۳۰-جو ایللرده یازیچینین اثرلری ناسیستلر طرفیندن یاندیریلیردی. یوردوندان دیدرگین دوشن یازیچی ایسه دینجلیگی آنجاق انتحاردا تاپمیشدی. سوناوج اولاراق، یوخاریدا دا سؤیلهدیگیمیز کیمی، شوایگی مورالیست یازیچی آدلاندیرماق اولار. داها دقیق افاده ایله دئسک، او، مورالیتهیه اوْداقلانمیش (تمرکز) هومانیست یازیچیدیر. ائتیک دَیرلره و پسیخولوژیک (روانشناختی) آنالیزلره اوستونلوک وئرن یازیچینین اثرلری اوخوجونو تاریخی اوْلایلار (حادثهلر) اوزرینده درین دوشونمگه و چاغداش ائتیک سورغولاری یئنیدن دیللندیرمهیه وادار ائدیر.
اصلینده، مبارزه حله ده دوام ائدیر، بیزجه، کالوینلره قارشی کاستلیولارین ایزیندن گئتمک لازمدی.
