Duyğusallığa qapılmadan demək olar ki, Azərbaycan, Məşrutə hərəkatından başlayaraq son yüz ilin içində iştirak etdiyi bütün mədəni, ictimai və intellektual hərəkatlarda uduzubdur. Bu hərəkat və inqilabların arasında sonradan özünə bəla olan bir sıra xoşagəlməz axınlara da isti münasibət göstərmişdir. Məsələn, tarixi faktlar göstərir ki, Rzaşahın hakimiyyətə gəlməsini ən çox azərbaycanlılar dəstəklədi. Onun vəd etdiyi “cümhuriyyət”ə inandılar. Azərbaycanlılar tərəfindən Almaniyada çap olunan “İranşəhr” dərgisinin irançı aydınlarından tutmuş Təbriz bazar adamlarına qədər geniş bir sosial təbəqə onu müdafiə etmişdir. Hətta Qacar şahı Əhmədşahın 1302-ci ildə Avropadan İrana qayıtmasına mane olmaq üçün Təbriz tacirləri Rzaxana (o zaman baş nazir idi) məktub yazmışdılar.
Rzaşahı dəstəkləyən Azərbaycan sonunda uduzdu. Çünki o, ilk zərbəni elə həmin Təbriz bazarına vuraraq oranı xarabalığa çevirdi. Mədəni və iqtisadi strukturu dağıtdı. Yuxarıda adı keçən dərgi “cümhuriyyət”in qurulmasını ard-arda elanlarla sevinclə qarşılayaraq bu yolda dəridən-qabıqdan çıxdı.
Mirzə Əli Möcüz Şəbüstərli kimi açıqfikirli bir ziyalı şair də Rzaşahın cümhuriyyətinə inanaraq onu “Cümhuriyyət” şeirində alqışlayır. Əlbəttə, bu şeirində uzaqgörənliyi ilə bu cümhuriyyətin uğursuzluğunu öncədən sezmişdi:
Qiblə aləmlərə yüz yol “bəli qurban” dedik,
Bir zaman da “hə” dedik ağay-i cümhuriyyətə.
Ancaq elə o zamanlar da buna şübhə edir:
Pəhləvizadə çıxıb taxta, deyirlər, deyəsən,
O qoyub başına tac Qəcəri, mən nə eləyim?
Gözü, qaşı, bədəni, hər yeri bənzər şaha,
Azımış mədrəki, yoxmuş hünəri, mən nə eləyim?
(Möcüz divanı, 2006: c. 1, s. 222)
Bu şeirində, tənz dili ilə Rzaşahın taxta çıxmasını, başına qoyduğu tacı — tac-i Qəcəri, Qacarların şahlıq tacını — lağa qoyur. Onun bu işindən “cümhuriyyət” qoxusu gəlmədiyini elə həmin anda hiss edir Möcüz. Beləcə, o, bu paradoksu öz şeirində göstərir: “Gözü, qaşı, bədəni, hər yeri bənzər şaha” ifadəsi ilə Rzaşah və Qacar şahları arasındakı fərqsizliyi vurğulayır, yəni xalqın inamını yanlış istiqamətə yönəltdiyini göstərir.
Azərbaycanın bütün bu hərəkatlarının uğursuzluqlarının arxasında əsas bir səbəb dayanır: azərbaycanlıların “vətən” anlayışı qeyri-müəyyənliyi (mübhəmliyi).
Azərbaycan türkləri çox zaman xarici liderləri və ya ideologiyaları öz vətənləri olaraq qəbul etdilər, əsl milli maraqlara önəm vermədilər. Yəni bütün bu hərəkat və cərəyanlarda, ümumiyyətlə, Azərbaycan türkü haranı özünə “vətən” bilirdi? Ara vermədən cavab verirəm: ən danılmaz fakt budur ki, bütün bu inqilablarda onlar “Azərbaycan” adlı müəyyən bir məkanı öz “vətəni” olaraq qəbul etməmiş, ya da müvəqqəti liderlərin ideyalarına bağlılıq göstərmişdir. Əgər Azərbaycanı vətən bilsəydilər, yad olan Rzaxanı dəstəkləməkdənsə, ondan üç il əvvəl, doğma olan Xiyabaninin demokratik adlandırdığı hökumətini dəstəkləməkdə ciddiyyət və əzmlə davranardılar. Bu, bir millətin öz gələcəyini doğru planlamamasının və uğursuzluğa məhkum olmasının əsas səbəbi kimi çıxış edir. Millət öz vətənini tanımadıqda, həm ictimai, həm mədəni, həm də siyasi qərarlar yanlış istiqamətə yönəlir.
Bu cərəyanların Azərbaycan xeyrinə yönəlmədiyindən biz böyük bir anlayışın, türklərin dediyi kimi “kayıb” olduğunu (itirildiyini) görürük: “vətən”.
“Türkəm, azərbaycanlıyam, köküm türkdür, əcdadım türkdür… ancaq vətənimi hər şeydən çox sevirəm” deyə bir anlayış bizdə var. Bu ifadənin ilk bölümündəki sözlər heç kəsi qıcıqlandırmır. Qıcıq doğuran məqam “ancaq” sözündən sonra başlayır. Hər bir türk üçün kimliyini müəyyən edən məsələ bu andan sonrakıdır. O, “ancaq vətənimi sevirəm” anlayışındakı “vətən”, cümlənin ilk bölümündə qürurla adını çəkdiyi “Azərbaycan” deyil. Məqsədi Azərbaycan olsaydı, daha “ancaq” sözünə ehtiyac yox idi. “Ancaq” sözü onun üçün başqa bir “vətən” anlayışını, başqa bir məkan olduğunu vurğulayır. Deməli, biz hər zaman “vətən” olmayan yerləri özümüzə doğma “vətən” hesab etdiyimiz üçün uduzmuşuq.
Vətənini tanımayan milləti hər cür təhqir etmək olar. Necə ki, vaxtilə Rzaşahın Azərbaycan valisi olan Abdullah Mustofi deyirdi: “Yonca ilə məşrutəni quran millət, bu gün də ot-alaq yeyib İranı abad edər”.
Onun Azərbaycan millətinə verdiyi bu sifət, əslində, gerçəkliyə uyğun idi. O, bu millətin ictimai-ruhi düşüncə və duyğusunu yaxşı analiz etmişdi. Azərbaycan öz iradəsi ilə məşrutəni qurdu, Rzaxanı özü gətirib onun şovinist ictimai-mədəni siyasətlərini daxilində həyata keçirdi. Onun dili ilə türk olduğu kimliyini təhqir etməyə, özünü “türk” adı altında alçaltmağa başladı. Kökünü danaraq bu yalanlara da inandırdı. Bizi türk olduğumuz üçün utandırdılar. Biz də özümüzə “türk” deyəndə utanmağa başladıq. Doğma dil və tariximizə qarşı saxta və yeni bir dil yaradaraq bizi bizdən etdilər. Bu gün də bizə “türk sürüsü = gəllə türk” deyəndə, həmin yuxarıda dediklərimizi daha açıq ifadə edirlər.
Quzey Azərbaycanda da bir zamanlar bunun başqa bir forması yaşanmışdır. Orada Birinci Dünya Savaşından öncə başlanan millətçilik və azərbaycançılıq dalğası nəticəsində yaranan milli şüur savaşdan sonra öz təsirini itirdi. Daha doğrusu, Azərbaycanda başlanan milli kimlikli şüurun yerini ruspərəstlik alaraq, rus ərazisi bütövlüyünü qorumaq düşüncəsi aldı. Ancaq onların “vətən” anlayışı kütləvi şüurdan silinmədi. Rus hakimiyyəti altında kütləvi şüur dəyişsə də, xalqın özünü Azərbaycan vətəni ilə bağlamaq arzusu tam sönməmişdir. Bu özünü dərk məsələsi sonralar bəhrəsini də verdi.
Bunun bənzərini Güney Azərbaycanda Məşrutə inqilabında görürük. O dövrdə Güney türkləri ruslardan çəkinmək və İranda yaşayan bütün xalqları azadlığa çağırmaq məqsədi ilə Məşrutə inqilabı çərçivəsində İran ərazi bütövlüyünü qorumağa çalışdılar. Azərbaycandan Səttarxan və Bağırxanın, başqa bölgələrdən (məsələn, Gilan və Bəxtiyarilərdən) Tehrana doğru hərəkətlərini də bu mənada dəyərləndirmək mümkündür. Səttarxan və Bağırxan kimi hərbi liderlərin Tehran istiqamətində hərəkətləri İran ərazi bütövlüyünü qorumaq məqsədi ilə yerli türklərin milli azadlıq arzularını tam əhatə etmirdi. Onlar Tehranın qorunması ilə həm də İran ərazi bütövlüyünü qorumaqda ortaq məqsədə çatmışdılar. “Vətən” anlayışı daha çox “İran dövlətçiliyi” çərçivəsində formalaşmışdır. Nəticədə, Güney Azərbaycan türkü kimliyi, dil və mədəniyyət baxımından zərbə almış və itmişdir.
Alman nasizminə qarşı savaş faktoru quzeydə vətənpərvərlik anlayışını rus vətənpərvərliyi naminə, Güney Azərbaycanda isə xalqların azadlığı ideyası naminə İran vətənpərvərliyi ilə əvəz etdi. Azərbaycan vətənpərvərliyi orada ruslara sədaqət, burada isə İran dövlətçiliyinə sədaqət şəklində ifadə olunmağa başladı. Bu iki yanaşma arasında incə bir fərq var idi. Quzeydə Azərbaycan vətənpərvərliyi — azərbaycanı özünə vətən saymaq — rus hakimiyyətini təmsil edən yerli iqtidarla uzlaşmasa da, kütlə şüurundan heç zaman silinmədi. Ancaq son yüz ildə Güney Azərbaycan türkü, türk olaraq məhv oldu. Bu gün də param-parça olmuş kimliyi ilə məhv olmağa davam edir.
Bu tarix və təcrübə göstərir ki, Azərbaycan xalqının tarix boyu yaşadığı siyasi və ictimai uğursuzluqların kökündə vətən anlayışının qeyri-müəyyənliyi və milli kimliyin yetərincə qorunmaması durur. Vətənini tanımayan bir millət üçün xarici və daxili təsirlər, yanlış lider seçimi və mədəni yönləndirmələr daimi fəlakət gətirir.
Azərbaycan xalqının “kayıb olan” vətəni yalnız fiziki bir məkan deyil, həm də tarixi şüur, milli kimlik və milli iradənin təzahürüdür. Millətin uğuru və gələcəyi üçün yalnız tarixi və mədəni mirası qorumaq kifayət deyil; eyni zamanda vətən anlayışının, milli şüurun və iradənin düzgün formalaşdırılması vacibdir. Millət öz vətənini tanımalı, onu yalnız coğrafi məkan olaraq deyil, həm də mədəni və mənəvi bir vahid olaraq qəbul etməlidir. Azərbaycan xalqı öz milli maraqlarını, ideallarını və vətən anlayışını müəyyən etmədən uğurlu siyasi və mədəni inkişaf əldə edə bilməz.
